Rozdział 9
Pierwsza pomoc
Zanim zaczniesz #
Jeżeli COKOLWIEK w zachowaniu dziecka Cię niepokoi, skontaktuj się z lekarzem. Nie ma niepotrzebnych telefonów: lepiej zadzwonić raz za dużo, niż przeoczyć początek choroby. Ty znasz swoje dziecko najlepiej.
Resuscytację warto regularnie ćwiczyć na lalce lub misiu, krok po kroku, aż wejdzie w rękę. Gdy będzie potrzebna, zadziałasz odruchowo, bez paniki.
Resuscytacja w rytmie 30:2 to wersja dla osób bez kursu pierwszej pomocy u dzieci. To ściąga, nie kurs, nie zastępuje szkolenia z pierwszej pomocy ani oceny lekarza.
9.1. Kiedy BEZWZGLĘDNIE dzwonić na pogotowie (112) #
- Drgawki (drżenia po przytuleniu i okryciu mijają, drgawki nie; przy wątpliwościach dzwoń)
- Wiotczenie lub sztywnienie ciała
- Utrata przytomności, zwłaszcza po urazie lub upadku
- Dziecko nie reaguje, nie da się go dobudzić
- Bezdech, zakrztuszenie, zasinienie warg albo twarzy. Każda przerwa w oddechu dłuższa niż 20 sekund albo z sinieniem: dzwoń 112
- Nasilona duszność. Poznasz ją po stękaniu (krótki, jęczący dźwięk przy każdym wydechu) i po pracy dodatkowych mięśni oddechowych: przy wdechu skóra zapada się między żebrami, pod żebrami i w dołku nad mostkiem, a skrzydełka nosa się rozszerzają
- Połknięcie substancji toksycznej lub ciała obcego (zwłaszcza z wymiotami, kaszlem)
- Uporczywe wymioty, zwłaszcza z biegunką; nie da się dziecka napoić
- Nagły, silny ból brzucha, brak stolca, zwłaszcza z wymiotami
- Masywny krwotok, poważne zranienie, silny uraz
- Wyziębienie, udar cieplny
- Bardzo silna reakcja alergiczna
- Mocne poparzenia (wrzątek, gorący rosół…)
- Porażenie prądem
Pilne badanie lekarskie teraz (to nie zawsze 112)
- Dziecko poniżej 3 miesięcy (u wcześniaka: wieku korygowanego) z temperaturą 38,0°C lub wyższą wymaga pilnego badania teraz. Nie czekaj do końca dnia. Jedź także w nocy (izba przyjęć, SOR), nawet gdy dziecko wygląda dobrze.
- Temperatura poniżej 36,0°C u niemowlęcia: zmierz jeszcze dwa razy w ciągu 10 minut, ale nie odkładaj przez to pomocy. Potwierdzony niski wynik wymaga pilnej oceny lekarza.
Do pediatry jeszcze dziś
- Gorączka nie spada mimo leku w dawce na wagę: lekarz jeszcze dziś. Do tego wiotkość, sinienie, drgawki, wysypka, która nie blednie pod dociśniętą szklanką, albo trudność w oddychaniu: 112.
- Dziecko jest senne bardziej niż zwykle, ale się budzi; odmawia jedzenia.
- Dziecko pomija 2 kolejne karmienia.
- Żółtaczka wraca albo się nasila, albo stolce są białe.
- Przerwa w oddechu od 10 do 20 sekund bez sinienia: zapisz i zgłoś pediatrze dziś. Krótsze przerwy, do około 10 sekund, po których dziecko samo oddycha i nie zmienia koloru: obserwuj.
Pamiętaj
- Pogotowie to nie pomoc doraźna, przy łagodnych objawach lepszy jest kontakt z pediatrą, który zna dziecko.
- Jeśli czujesz, że dzieje się coś poważnego, a nie możesz złapać lekarza, dzwoń. Dyspozytor dopyta i zdecyduje.
- Pogotowie można wezwać nawet z zablokowanego telefonu.
9.2. Jak rozmawiać z dyspozytorem #
- Przedstaw się i od razu podaj ADRES, gdyby rozmowa się urwała, karetka i tak wyjedzie.
- Powiedz, co się stało: zachorowanie (duszność, drgawki…), wypadek, uraz, oparzenie.
- Podaj informacje o dziecku: wiek, choroby, zaburzenia, przebyte zabiegi; czy jest przytomne, czy reaguje, czy się rusza, czy oddycha; obrażenia; na co się skarży.
- Odpowiadaj cierpliwie na WSZYSTKIE pytania, każde ma pomóc Twojemu dziecku.
- Zapytaj, jak jeszcze możesz pomóc dziecku do przyjazdu karetki.
- Słuchawkę odkłada dyspozytor, nie Ty. Czekaj, aż zakończy rozmowę.
- Dobra praktyka: kartka z danymi dziecka (wiek, choroby, leki) + numer 112 na lodówce.
9.3. Wieźć samodzielnie czy czekać na karetkę? #
NIGDY nie wieź dziecka samodzielnie
- po wypadku, gdzie działały duże siły (wypadek drogowy, upadek z wysokości)
- po urazie głowy
- gdy dziecko straciło przytomność, nawet na chwilę
- przy niepokojących objawach (niepamięć zdarzenia, objawy wstrząsu, silny ból)
- gdy stan może się nagle pogorszyć
- gdy jesteś w takim stresie, że nie skupisz się na jeździe
- Masz wątpliwości? Zadzwoń pod 112 i ZAPYTAJ dyspozytora, czy możesz wieźć dziecko samodzielnie. To ma być jego decyzja, nie Twoja.
9.4. Ocena stanu: schemat ABCD #
- A (airway): sprawdź, czy drogi oddechowe są drożne, jeśli nie, udrożnij.
- B (breathing): sprawdź ODDECH przez 10 sekund (widzę, czuję, słyszę). Brak oddechu → resuscytacja.
- C (circulation): sprawdź, czy nie ma krwawień zewnętrznych, zatamuj; oceń kolor i temperaturę skóry, okryj.
- D (disability): oceń przytomność (reakcja na głos, dotyk).
- Zasada: jest ODDECH: OK. Brak ODDECHU: nagłe zatrzymanie krążenia. Nie szukaj tętna, liczy się tylko oddech.
- Jeśli w ciągu 10 sekund nie widzisz normalnego oddechu albo masz wątpliwość, zacznij resuscytację.
9.5. Resuscytacja niemowlęcia (do 1. roku) #
- Sprawdź przytomność: dotykaj stópki, głowy, poklep, włóż palec w dłoń, czy zaciśnie.
- WOŁAJ O POMOC: druga osoba wezwie karetkę i zmieni Cię przy resuscytacji. Nikogo nie ma w pobliżu, a telefon masz przy sobie? Zadzwoń na 112 od razu, włącz głośnik, połóż telefon obok i działaj dalej.
- Odsłoń klatkę piersiową (ale nie trać czasu, w razie czego uciskaj przez koszulkę).
- Dłoń na czole, palce na twardej części brody, delikatnie wyprostuj głowę (nie odchylaj mocno).
- Zbadaj oddech 10 s: policzek i ucho przy ustach, patrz na klatkę piersiową.
- Brak oddechu → 5 oddechów ratowniczych: obejmij usta I NOS, każdy oddech ok. 1 s, spokojnie, nie na siłę.
- 30 uciśnięć dwoma kciukami: obejmij klatkę dłońmi, kciuki na dolnej połowie mostka (w miarę możliwości jeden na drugim), uciskaj szybko i mocno na 1/3 głębokości klatki, potem 2 oddechy.
- Bez telefonu przy sobie: po 1 minucie resuscytacji idź zadzwonić na 112 i od razu wracaj do 30:2. „Bez telefonu” znaczy, że telefon został w innym pokoju albo w torbie.
- Kontynuuj do przyjazdu pogotowia albo powrotu oddechu.
Kiedy wolno przerwać
- gdy lekarz/ratownik przejmuje resuscytację
- gdy całkiem opadniesz z sił i nie dasz rady dalej; jeśli jest druga osoba, zmieniajcie się co 2 minuty
- gdy widzisz oznaki życia (oddech, ruch ręką, otwarcie oczu, kaszel, płacz) → skontroluj oddech i działaj dalej wg wyniku
9.6. Resuscytacja dziecka 1–12 lat #
- Sprawdź przytomność i wołaj o pomoc. Nikogo nie ma w pobliżu, a telefon masz przy sobie? Zadzwoń na 112 od razu, włącz głośnik i działaj dalej. Udrożnij drogi oddechowe: dłoń na czole, odchyl głowę, unieś brodę.
- Zbadaj oddech przez 10 s.
- Brak oddechu → 5 oddechów: zatkaj nos, wdmuchuj spokojnie do uniesienia klatki piersiowej.
- 30 uciśnięć NASADĄ dłoni na dolnej połowie mostka, na 1/3 głębokości klatki piersiowej.
- 2 oddechy i dalej rytm 30:2.
- Bez telefonu przy sobie: po 1 minucie wezwij pogotowie, czyli idź zadzwonić na 112, wróć i kontynuuj do skutku lub przyjazdu karetki. „Bez telefonu” znaczy, że telefon został w innym pokoju albo w torbie.
9.7. Dziecko nieprzytomne: pozycja boczna #
- Nieprzytomny = nie reaguje na głos, dotyk ani ból; mięśnie wiotkie. Na plecach język zapada się i blokuje oddech.
- Niemowlę ułóż na boku (np. na swoich rękach), starsze dziecko w pozycji bocznej ustalonej.
- NIGDY nie podkładaj poduszki ani ubrania pod głowę nieprzytomnego „dla wygody”, to zagraża życiu.
- Okryj (najlepiej folią ratunkową), wezwij pogotowie.
- Kontroluj oddech PRZYNAJMNIEJ raz na minutę.
- Jeśli dziecko się poruszy, skrzywi, zapłacze, nie jest nieprzytomne.
9.8. Zakrztuszenie niemowlęcia #
- Jeśli niemowlę KASZLE: nie przeszkadzaj, obserwuj (połóż na boku lub na swoim przedramieniu) i skontaktuj się z lekarzem.
- Nie usuwaj niczego z gardła „na ślepo”.
- Kaszel nieskuteczny → wołaj o pomoc i dzwoń na 112: niech zadzwoni druga osoba. Nikogo nie ma w pobliżu, a telefon masz przy sobie? Zadzwoń od razu, włącz głośnik, połóż telefon obok i działaj dalej.
- 5 uderzeń nasadą dłoni między łopatki: niemowlę leży brzuchem na Twoim przedramieniu, głową w dół. Dłonią podtrzymuj głowę za żuchwę, nie uciskaj szyi. Przed obrotem na plecy zajrzyj do buzi.
- Potem 5 uciśnięć klatki piersiowej dwoma kciukami: połóż niemowlę na plecach na swoich kolanach, głową niżej niż tułów, obejmij klatkę dłońmi, kciuki na dolnej połowie mostka, w miarę możliwości jeden na drugim.
- Powtarzaj na zmianę 5+5 do wykrztuszenia albo utraty przytomności.
- Bez telefonu przy sobie: po 1 minucie idź zadzwonić na 112 i od razu wracaj do 5+5. „Bez telefonu” znaczy, że telefon został w innym pokoju albo w torbie.
- Utrata przytomności/wiotkość → 5 oddechów ratowniczych, potem 30 uciśnięć : 2 oddechy.
- Oddechy mogą nie unosić klatki, wykonuj je mimo to: mogą przesunąć ciało obce. Prowadź resuscytację do przyjazdu pogotowia.
9.9. Zakrztuszenie starszego dziecka #
- Zapytaj: „możesz oddychać?”. Jeśli dziecko mówi i kaszle, TYLKO zachęcaj do kaszlu, nic więcej.
- Nie wytrząsaj dziecka za nogi, nie grzeb w gardle na ślepo.
- Kaszel nieskuteczny (cichy, dziecko czerwienieje, potem sinieje) → wołaj o pomoc i dzwoń na 112: niech zadzwoni druga osoba. Nikogo nie ma w pobliżu, a telefon masz przy sobie? Zadzwoń od razu, włącz głośnik, połóż telefon obok i działaj dalej.
- 5 uderzeń nasadą dłoni między łopatki (dziecko pochylone mocno w przód).
- Potem 5 uciśnięć nadbrzusza: pięść pod żebrami, uciskaj do siebie i ku górze.
- Powtarzaj na zmianę 5+5 do wykrztuszenia albo utraty przytomności.
- Bez telefonu przy sobie: po 1 minucie idź zadzwonić na 112 i od razu wracaj do 5+5. „Bez telefonu” znaczy, że telefon został w innym pokoju albo w torbie.
- Utrata przytomności → 5 oddechów, potem 30:2 do przyjazdu pogotowia.
Warto wiedzieć
- Częste przyczyny: monety, baterie, drobne zabawki, agrafki. Bateria-guzik = zawsze pilnie szpital.
9.10. Krwotok i opatrunek uciskowy #
- Połóż dziecko, unieś zranioną kończynę, mocno uciśnij miejsce krwawienia.
- Opatrunek uciskowy: jałowa gaza na ranę + mocny docisk ręką → owiń raz bandażem → połóż element uciskowy (np. zwinięty bandaż) → owiń mocno resztą.
- Raz założony opatrunek uciskowy zdejmuje TYLKO lekarz. Krew przesiąka? Załóż DRUGI opatrunek na pierwszy.
- Czekając na karetkę: komfort psychiczny (mów, przytulaj) i termiczny (okryj).
- UWAGA: opatrunku uciskowego NIE stosuje się na głowę (patrz: uraz głowy).
9.11. Uraz głowy i upadek #
Alarmowe objawy po urazie głowy (dzwoń)
- pogarszająca się przytomność, nadmierna senność
- utrata przytomności (zaraz po urazie albo w ciągu kilku godzin)
- nudności lub wymioty (więcej niż 3 razy)
- nierówne albo poszerzające się źrenice
- asymetria ruchów kończyn, drgawki, zaburzenia mowy lub widzenia
- dziecko nie pamięta, co się stało
Postępowanie
- Kontroluj przytomność i oddech, uspokajaj, wezwij pogotowie przy niepokojących objawach.
- Rana na głowie: opatrunek z DUŻEJ ilości gazy, który chłonie krew. NIE uciskowy.
- Mały uraz: schłodź miejsce, obserwuj.
- Krew z ucha/nosa po urazie + gęstszy biało-przezroczysty płyn = możliwe złamanie podstawy czaszki: opatrunek CHŁONĄCY (nie uciskowy) i natychmiast pogotowie.
- Dziecko zostaje w domu? Obserwuj 24 h (ustal dyżury z bliskimi), śpiące dłużej niż 4 h obudź i oceń kontakt, posiłki małe, a częściej, odpoczynek z głową uniesioną 30–45°.
- Nie obwiniaj się. Upadki się zdarzają, nie jesteś robotem. Po opanowaniu sytuacji pomyśl o dodatkowych zabezpieczeniach w domu.
9.12. Podejrzenie urazu kręgosłupa #
Zakładaj uraz kręgosłupa po
- upadku z wysokości (drabina, okno, schody, koń…)
- skoku do wody
- potrąceniu przez samochód
- każdym zranieniu głowy: zachowaj podwyższoną ostrożność
Niepokojące objawy
- mimowolne oddanie moczu/kału, trudności w oddychaniu, brak czucia lub niedowład rąk/nóg, ból pleców i karku, niemożność ruszania szyją; każdy z nich traktuj bardzo poważnie
Postępowanie
- Jeśli to możliwe, W OGÓLE nie ruszaj dziecka. Uklęknij z tyłu i trzymaj jego głowę nieruchomo (np. między swoimi kolanami) do przyjazdu karetki.
- Przenosić trzeba? Zbierz 3–4 osoby; kręgosłup nie może się wygiąć, jedna osoba pilnuje WYŁĄCZNIE głowy.
- Mało rąk i czasu? Skup się na stabilizacji odcinka szyjnego.
- Ucieczka przed bezpośrednim zagrożeniem (ogień) jest zawsze ważniejsza.
- Nie słychać oddechu → udrożnij drogi oddechowe i działaj wg standardu resuscytacji.
- Przytomne, wystraszone dziecko: bądź przed nim, patrz mu w oczy i mów jasno: „Kochanie, leż spokojnie, nie ruszaj główką”.
9.13. Wstrząs #
Objawy
- przyspieszone tętno i oddech, spłycenie oddechu, zaburzenia świadomości, bladość, zimna, spocona skóra, suchość w ustach, słabo wyczuwalny puls
Postępowanie (przy każdym większym krwotoku)
- Najpierw zatamuj krwotok zewnętrzny.
- Ułóż PRZYTOMNE dziecko na plecach z nogami lekko uniesionymi (plecak/poduszka pod stopy).
- Okryj (komfort termiczny) i bądź przy nim, mów, uspokajaj.
- Wezwij pogotowie.
- Dziecko NIEPRZYTOMNE musi leżeć w pozycji bocznej, nie na plecach.
9.14. Napad drgawek #
- Możliwe przyczyny: wysoka gorączka lub jej gwałtowny wzrost, uraz głowy, środki chemiczne, padaczka.
- Odsuń niebezpieczne przedmioty.
- Stabilizuj głowę, żeby nie uderzała o podłoże.
- NIE przytrzymuj kończyn.
- Badaj oddech w trakcie i po ataku.
- Drgawki: dzwoń 112. Dziecko z rozpoznaną padaczką: postępuj według planu od neurologa.
- Po ataku: kontroluj oddech, opatrz ewentualne obrażenia, okryj kocem lub folią, pozwól odpocząć.
- Brak oddechu → resuscytacja 30:2 + pogotowie.
9.15. Zatrucia (leki, chemia, rośliny, czad) #
Najpierw Twoje bezpieczeństwo
- Trucizna groźna dla dziecka jest groźna i dla Ciebie, zwłaszcza gazy (czad, opary). Zanim wejdziesz do pomieszczenia, zawiadom kogoś.
- Otwórz okna; przy gazach wynieś dziecko na świeże powietrze.
- Rękawiczki. Przy ryzyku kontaktu z trucizną możesz zrezygnować z oddechów usta-usta.
- Nie próbuj tego, co połknęło dziecko.
Postępowanie
- Oceń przytomność i oddech: nieprzytomne, ale oddycha → pozycja boczna (ryzyko wymiotów); nie oddycha → resuscytacja.
- Oczyść usta (i rączki) z resztek trucizny.
- Zadzwoń do ośrodka toksykologii (Poznań, całodobowo: 61 847 69 46) albo na pogotowie i wykonuj polecenia.
- Nie prowokuj wymiotów.
- Węgiel aktywowany podawaj TYLKO po konsultacji z toksykologiem/dyspozytorem.
- Substancja na skórze: zdejmij skażone ubranie, zmyj wodą z mydłem, obficie spłucz. W oku: płucz dużą ilością letniej wody, od nosa do ucha.
Zbierz dla lekarza
- CO było trucizną (opakowanie, etykieta, zdjęcie rośliny/owada), ILE (dawka), KIEDY połknięte, kto jeszcze jadł/pił to samo; przy wymiotach: próbka do woreczka.
- Czad: bezwonny i bezbarwny (piece, gazowe podgrzewacze, kominki, grille, auto w garażu). Ból i zawroty głowy, kołatanie serca, nudności, senność → świeże powietrze i 112.
- Profilaktyka: chemia TYLKO w oryginalnych opakowaniach, poza zasięgiem: kolorowe płyny wyglądają jak napoje.
9.16. Oparzenia #
- Zdejmij pierścionki/bransoletki; ubrania nie zsuwaj, rozetnij nożyczkami z zaokrąglonymi końcami.
- Schładzaj chłodną (nie lodowatą) bieżącą wodą 15–30 minut (polewaj powyżej miejsca oparzenia). Uważaj, żeby dziecko się nie wychłodziło.
- Pęcherzy NIE przekłuwaj. Można stosować opatrunek hydrożelowy.
- Podawaj letnie płyny do picia.
- Rozległe albo ciężkie oparzenie: dzwoń 112, użyj opatrunku hydrożelowego i folii ratunkowej, kontroluj oddech. Małe dziecko i duże oparzenie: chłodź samo miejsce oparzenia, resztę ciała okryj, żeby dziecko się nie wychłodziło.
- Do szpitala zawsze: oparzenia twarzy, rąk, stóp, krocza, dużych stawów, okrężne, chemiczne, elektryczne, dróg oddechowych.
9.17. Złamania #
- Objawy: ból przy ruchu/dotyku, siniak, opuchlizna, nienaturalny kształt (porównaj z drugą kończyną), przy złamaniu otwartym: widoczna kość.
- Zasada: jak najmniej ruszać złamanym miejscem. Pozwól dziecku przyjąć najmniej bolesną pozycję i spokojnie czekaj na pogotowie, opatrunek „na siłę” szkodzi.
- NIE nastawiaj kości. Przy złamaniu otwartym: opatrunek na ranę DOOKOŁA kości, niczego nie wpychaj.
- Nigdy nie uciskaj bezpośrednio miejsca złamania.
- Delikatny zimny okład zmniejsza ból i krwawienie.
- Zdejmij zegarek/pierścionek/but, ZANIM urośnie opuchlizna, ale tylko jeśli da się bez poruszania kończyną.
- Dłoń/stopa poniżej złamania zimna albo mrowi? Być może trzeba MINIMALNIE poprawić ułożenie.
9.18. Wychłodzenie (hipotermia) i odmrożenia #
Objawy głębszej hipotermii: nie ignoruj
- USTANIE dreszczy (temperatura spadła poniżej ~34°C), mamrotanie, płytki, rzadki oddech, apatia, problemy z koordynacją, utrata przytomności
Postępowanie
- Wezwij pomoc (przy głębszej hipotermii bezwzględnie; w górach/lesie dzwoń już przy pierwszych objawach).
- Przenieś do ciepła, poruszając dzieckiem jak najmniej; zdejmij mokre ubrania, osusz.
- Ogrzewaj POWOLI: najlepiej ciepłem własnego ciała, od KORPUSU (ciepłe, nie gorące, okłady pod pachy, na brzuch); przytomnemu podaj ciepły napój (nigdy alkohol/kofeina).
- NIE ogrzewaj szybko, NIE ruszaj kończynami, NIE rozcieraj skóry, zimna krew z rąk i nóg może dobić temperaturę głęboką.
- Brak schronienia? Warstwy: ubranie + koc/śpiwór + folia termiczna na wierzch, osłoń głowę, odizoluj od ziemi.
- Odmrożenia: nie rozcieraj (i nie śniegiem), ogrzewaj stopniowo letnią→ciepłą wodą, na uszkodzoną skórę lekki opatrunek.
9.19. Udar cieplny i porażenie słoneczne #
- Ryzyko: długi wysiłek w upał, godziny 12–15 na słońcu, dziecko zostawione w aucie (temperatura rośnie błyskawicznie).
- Objawy: osłabienie, ból głowy, nudności, przyspieszone tętno, czerwona twarz. Udar: gorąca, sucha skóra, temperatura 40°C i więcej, zaburzenia świadomości: 112.
- Przenieś w cień (albo zrób osłonę), rozluźnij ubranie.
- Schładzaj: przy udarze całe ciało, przy porażeniu słonecznym głowę i kark; zimne okłady z mokrych ręczników, wachlowanie. Mało wody? Zostaw ją DO PICIA.
- Podawaj chłodne (nie lodowate) napoje, powoli.
- Zaburzenia świadomości, utrudniony kontakt, utrata przytomności → pogotowie. Udar cieplny może zagrażać życiu.
- Zapobiegaj: dużo picia, cień, bez forsownego wysiłku w upał.
9.20. Gorączka: progi według wieku i co robić #
Niemowlę do 3. miesiąca (wcześniak: do 3. miesiąca wieku korygowanego)
- Temperatura 38,0°C lub wyższa wymaga pilnego badania teraz. Nie czekaj do końca dnia. Jedź także w nocy (izba przyjęć, SOR), nawet gdy dziecko wygląda dobrze.
- Temperatura poniżej 36,0°C: zmierz jeszcze dwa razy w ciągu 10 minut, ale nie odkładaj przez to pomocy. Potwierdzony niski wynik wymaga pilnej oceny lekarza. Dziecko jest chłodne, blade, senne albo słabo ssie: to też powód do pilnej wizyty. U noworodka i wcześniaka infekcja może dać spadek temperatury zamiast gorączki.
- Nie podawaj leku przeciwgorączkowego przed rozmową z lekarzem: lek może ukryć objawy, które lekarz musi zobaczyć.
- Mierz termometrem elektronicznym pod pachą. Czoło i ucho dają u niemowlęcia wynik orientacyjny.
Niemowlę od 3. do 6. miesiąca (wcześniak: od 3. do 6. miesiąca wieku korygowanego)
- Temperatura 39,0°C lub wyższa: kontakt z lekarzem jeszcze dziś.
- Od 38,0°C do 39,0°C: zadzwoń do pediatry albo do nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej (adresy: rozdział 12) i zapytaj, co dalej.
Każdy wiek: lekarz jeszcze dziś, gdy
- Gorączka trwa dłużej niż 3 dni.
- Dziecko pije wyraźnie mniej, ma mniej mokrych pieluch albo nie ma mokrej pieluchy przez 6–8 godzin, ma suche usta albo zapadnięte ciemiączko.
- Gorączka wraca albo nie spada mimo leku podanego w dawce na wagę.
- Pojawia się wysypka, która nie blednie pod dociśniętą szklanką, wiotkość, sinienie, drgawki albo trudność w oddychaniu: wtedy od razu 112.
Co robić w domu
- Celem nie jest „zbicie do normy”, tylko to, żeby dziecku było lżej. Obserwuj, jak dziecko się zachowuje, nie tylko termometr.
- Lek przeciwgorączkowy tylko w dawce na WAGĘ dziecka, tak jak zalecił lekarz. Paracetamol można podać w każdym wieku po ustaleniu dawki z lekarzem; ibuprofen dopiero od 3. miesiąca i powyżej 5 kg, a u wcześniaka zapytaj lekarza.
- Nie podawaj na zmianę dwóch leków bez zalecenia lekarza. Nigdy nie podawaj dziecku aspiryny (kwasu acetylosalicylowego).
- Kieruj się samopoczuciem: dziecko odczuwa zimno → ogrzej (kołdra, ciepły napój); odczuwa gorąco i się odkrywa → nie ogrzewaj na siłę.
- Tylko gdy dziecko nie ma dreszczy i nie jest mu zimno: kąpiel w wodzie o 1–2°C chłodniejszej od temperatury ciała; letnie kompresy na czoło, kark, szyję, pachy i pachwiny. Bez zimnej wody, bez nacierania alkoholem czy octem.
- Niemowlę: częściej pierś albo mleko. Starsze dziecko: chłodne napoje (np. herbatkę z lipy).
- Pomiar na czole: najpierw osusz pot; skroń i ucho pokazują ok. pół stopnia więcej.
- Nie zostawiaj gorączkującego dziecka bez opieki i SKONTAKTUJ SIĘ z lekarzem: zapytaj, jakie leki możesz podać.
- Zanotuj: o której podany lek, jaki, w jakiej dawce, po jakim czasie temperatura spadła i kiedy wróciła, to złoto dla lekarza (Kronika).
- Gorączka nie spada mimo leku w dawce na wagę: lekarz jeszcze dziś. Do tego wiotkość, sinienie, drgawki, wysypka, która nie blednie pod dociśniętą szklanką, albo trudność w oddychaniu: 112.
9.21. Ciało obce w nosie, uchu lub oku #
Nos / ucho
- Uspokój dziecko; przy nosie zatkaj drożną dziurkę i poproś o wydmuchanie (albo użyj aspiratora).
- Widoczny przedmiot spróbuj chwycić plastikową pęsetą. NIGDY patyczkiem do uszu.
- Ciało obce tkwi głęboko, jest niewidoczne, zablokowane albo widać krew → lekarz. Sprawdź, gdzie jest najbliższy dyżur laryngologiczny.
Oko
- Drobne: zasłoń drugie oko, zachęcaj do mrugania, odsuń dolną powiekę i płucz letnią wodą OD NOSA DO UCHA (butelka z dzióbkiem).
- Nie wyszło albo oko podrażnione → lekarz.
- Większe ciało obce: ogranicz ruch dziecka, opatrunek na OBA oczy, lekarz/pogotowie.
- Wbite w oko: NICZEGO nie stabilizuj i nie zakładaj opatrunku na to oko; zasłoń drugie, przytul, mów, co się dzieje wokoło, i dzwoń na pogotowie.
9.22. Duszność #
- Objawy: problem z oddychaniem, świszczący oddech, kaszel, lęk, zaczerwienienie przechodzące w zasinienie.
- Posadź dziecko (pozycja siedząca lub półsiedząca).
- Nawiąż kontakt wzrokowy i POKAŻ, jak ma oddychać, oddychajcie razem.
- Przytul, zmniejsz lęk.
- Alergik/astma → podaj leki, które ma zlecone.
- Kontroluj przytomność i oddech, dzwoń na pogotowie.
9.23. Krwotok z nosa #
- Poproś o wyplucie krwi z ust i wydmuchanie nosa.
- Zaciśnij skrzydełka nosa i pochyl głowę DO PRZODU (krew nie może spływać do gardła).
- Trzymaj 10 minut; leci dalej → kolejne 10 minut (odwróć uwagę dziecka bajką).
- Nadal krwawi → kontakt z lekarzem.
- NIE wkładaj do nosa gazików, tamponów ani waty.
- Krwotok PO URAZIE nosa → koniecznie laryngolog (wykluczenie krwiaka przegrody).
9.24. Podtopienie #
- Natychmiast wyjmij dziecko z wody (wanna, basenik, sadzawka, wystarczy chwila).
- Sprawdź przytomność i oddech.
- Nie oddycha → 5 oddechów ratowniczych, potem 30 uciśnięć : 2 oddechy.
- W przypadku podtopienia osoby przytomnej nie układa się automatycznie w pozycji bocznej bezpiecznej.
- Przytomna, oddycha prawidłowo → pozostaw w wygodnej pozycji ułatwiającej oddychanie, często półsiedzącej.
- Nieprzytomna, oddycha prawidłowo → pozycja boczna bezpieczna i stałe kontrolowanie oddechu.
- Nieprzytomna, nie oddycha prawidłowo → natychmiastowa resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO), z uwzględnieniem oddechów ratowniczych po podtopieniu.
- Wezwij pogotowie lub skontaktuj się z lekarzem, nawet gdy szybko doszło do siebie.
- Nad wodą: WOPR 601 100 100. Profilaktyka: żadnych kąpieli w nieznanych miejscach, dziecko w wodzie zawsze na wyciągnięcie ręki.
9.25. Pogryzienie przez psa #
- Agresywne zwierzę w pobliżu → policja 997 / straż miejska 986; najpierw bezpieczeństwo.
- Gdy pies atakuje: stań NIERUCHOMO, dłonie na kark, łokcie zasłaniają twarz; dziecko przodem do siebie, otul i chroń głowę. NIE uciekaj: ucieczka budzi instynkt łowiecki.
- Ranę myj wodą z mydłem co najmniej 15 minut, potem zdezynfekuj i zabandażuj; przyłóż chłodny opatrunek. Mycie bardzo pomaga, ale nie zastępuje lekarza: jedź do niego jeszcze dziś.
- Duże pogryzienie → pogotowie; mniejsze → lekarz jeszcze dziś.
- Poproś właściciela o książeczkę szczepień psa, zrób zdjęcie zwierzęcia, zgłoś zdarzenie (policja/straż).
- Sprawdź, kiedy dziecko miało szczepienie na tężec; wskazana konsultacja lekarza chorób zakaźnych (możliwa 15-dniowa obserwacja psa).
9.26. Porażenie prądem #
- NAJPIERW wyłącz prąd (bezpieczniki). Nie wiesz jak? 991 (pogotowie energetyczne) lub 112.
- Źródło prądu odsuń czymś nieprzewodzącym (kij od szczotki). NIE dotykaj dziecka ani kabli, dopóki nie masz pewności, że prąd jest odłączony.
- Sprawdź przytomność i oddech; brak oddechu → resuscytacja.
- Wezwij pogotowie.
- Rany oparzeniowe (miejsce „wejścia” i „wyjścia” prądu): opatrunek hydrożelowy lub lekki; obejrzyj całe ciało w poszukiwaniu innych ran.
- Kontroluj przytomność i oddech do przyjazdu karetki. Uwaga na suszarkę przy wannie.
9.27. Kleszcz #
- NIE wyciągaj palcami, nie wyciskaj, nie przypalaj, nie smaruj tłuszczem ani spirytusem (dopóki tkwi w skórze).
- Chwyć pęsetą jak najbliżej skóry i wyciągnij go stałym, równym ruchem, bez szarpania i bez wykręcania.
- Sprawdź na kartce, czy wyszedł w całości; zniszcz go, a miejsce zdezynfekuj (np. spirytusem) i osłoń gazikiem.
- Obserwuj miejsce: wysypka (zwłaszcza rumień) lub gorączka w ciągu dni–tygodni → lekarz z informacją o ukąszeniu.
9.28. Skaleczenia, otarcia, urazy klatki piersiowej #
Skaleczenie / otarcie
- Obficie przemyj ranę (może być zwykła woda), odwracaj uwagę dziecka, zastosuj plasterki „przyjazne dzieciom”.
- Uspokajaj spokojnym głosem; komentarze w stylu „było słuchać” nic nie dają.
Uraz klatki piersiowej (ściśnięcie, upadek ciężkiego przedmiotu, hulajnoga)
- Silny ból żeber, kłopot z oddychaniem, krwista wydzielina z ust → wezwij pogotowie, kontroluj przytomność i oddech.
9.29. Podejrzewasz chorobę? Co obserwować i notować #
- Temperatura: małe dziecko może mieć do 37,5°C; mierz raz dziennie, żeby znać „normę” swojego dziecka.
- Gorączka: notuj godzinę i dawkę leku, po jakim czasie spadła, kiedy wróciła, jak dziecko funkcjonuje między skokami.
- Ślinienie, wkładanie wszystkiego do buzi, rozpulchnione dziąsła. Gorączki, kataru ani biegunki nie tłumacz sobie zębami: to ocenia lekarz.
- Ile je i pije: zmiany apetytu widać dopiero w notatkach.
- Stolce: ile na dobę, konsystencja, kolor, zapach; biegunka czy zaparcie.
- Wymioty i ulewanie: więcej niż zwykle?
- Katar: kolor, gęsty/rzadki, czy dziecko oddycha w nocy przez usta, czy przeszkadza przy karmieniu.
- Kaszel: napadowy? „szczekający”? kiedy więcej (noc/dzień, leżenie), co łagodzi, czy jest katar i gorączka.
- Wysypka: gdzie, czy swędzi, czy się rozszerza; co nowego w diecie, proszku do prania, otoczeniu.
- To wszystko notuj w Kronice, im więcej szczegółów, tym łatwiej lekarzowi o trafną diagnozę.
9.30. Uraz zębów #
Objawy
- krwawienie z jamy ustnej,
- pusty zębodół,
- pozostały fragment zęba.
Postępowanie
- przyłóż zwinięty gazik w miejsce zęba,
- znajdź i zabezpiecz ząb,
- skontaktuj się ze stomatologiem.
Jeśli u Twojego dziecka dojdzie, w wyniku urazu, do wybicia zęba, wykonaj parę prostych kroków, aby zwiększyć szansę na jego utrzymanie w jamie ustnej:
- zachowaj spokój i odnajdź wybity ząb, nie należy chwytać go za korzeń, staraj się trzymać go za koronę;
- Ząb mleczny nie wraca na miejsce: nie wkładaj go z powrotem. Zabierz go ze sobą i jeszcze dziś jedź do stomatologa. Jeśli wypadł ząb stały (u starszego dziecka, które ma już zęby stałe), opłucz go delikatnie mlekiem, solą fizjologiczną albo śliną dziecka i włóż na miejsce. Potem niech dziecko zagryzie gazę albo chusteczkę, a Ty od razu jedź do stomatologa.
- Nie możesz włożyć zęba stałego na miejsce? Włóż go do mleka, soli fizjologicznej albo śliny dziecka (niech napluje do kubeczka). Woda z kranu to najgorszy wybór, ale i tak lepszy niż ząb na sucho.
- Liczy się czas. Ząb trzymany na sucho już po 30 minutach ma dużo mniejsze szanse. Dlatego od razu włóż go do mleka albo śliny i jedź do stomatologa.
9.31. Uraz żuchwy #
Objawy
- silny ból,
- deformacja żuchwy,
- obrzęk,
- trudności z mówieniem.
Postępowanie
- przyłóż chłodny kompres,
- podtrzymaj żuchwę dłonią albo zwiniętym ręcznikiem, bez ciasnego wiązania wokół głowy; pozwól dziecku pochylić się do przodu, żeby mogło wypluć krew,
- uspokajaj dziecko, nie zadawaj pytań, żeby nie było zmuszone odpowiadać,
- przykryj je,
- zadzwoń na pogotowie lub skontaktuj się z lekarzem.
9.32. Użądlenia owadów #
Objawy
- zaczerwienienie,
- obrzęk,
- ból,
- ślad po ukąszeniu.
Postępowanie
- zadbaj o bezpieczeństwo, by nie doszło do kolejnych użądleń,
- żądło pszczoły usuń jak najszybciej, np. podważając je paznokciem albo brzegiem karty; pęseta też może być,
- uspokój dziecko,
- połóż opatrunek schładzający,
- obserwuj stan dziecka: zwróć uwagę na pojawienie się obrzęków utrudniających oddech, przyspieszenie oddechu i pracy serca, pocenie się, zaczerwienienie skóry twarzy, pokrzywkę.
- Dziecku trudno oddychać: pozwól mu siedzieć albo półsiedzieć, jak mu łatwiej. Dziecko jest blade, słabe, senne: połóż je na plecach z lekko uniesionymi nogami i nie sadzaj go nagle. Dziecko nieprzytomne, ale oddycha: pozycja boczna ustalona.
- Kontroluj przytomność i oddech.
- Jeśli zaobserwujesz reakcję alergiczną, wezwij pogotowie. Dziecko ma przepisany autowstrzykiwacz z adrenaliną? Użyj go od razu i dzwoń 112.
- Wezwij pogotowie, gdy doszło do użądlenia w usta, szyję czy język.
UWAGA: może rozwinąć się wstrząs uczuleniowy lub dziecko może przestać oddychać.
9.33. Blizny #
Zastosuj:
- aloes: miąższ na zmniejszenie stanu zapalnego, zaczerwienienia,
- kolagen w płynie Colway: stosujemy na wilgotną skórę,
- srebro i złoto koloidalne.
9.34. Pakowanie samochodu #
To niesamowite, takie małe dziecko, a tyle bagażu, prawda?
Dlatego gdy wybierasz się w dłuższą podróż z dużą ilością bagażu, warto pamiętać o kilku zasadach:
- Gaśnica, trójkąt, apteczka i folia życia powinny być łatwo dostępne po otwarciu bagażnika (a nie zakopane pod wszystkimi walizkami).
- Torbę z pieluchami, jedzeniem, wodą, ewentualnie lekami dla dziecka, dobrze jest wziąć do środka. Nigdy nie wiesz, kiedy będzie potrzebna, może się zdarzyć, że utkniesz w korku i to będzie dobry moment na posiłek czy podanie wody.
- U starszego dziecka dobrze sprawdzają się organizery, w których można ukryć różne niespodzianki, książeczki układanki, które zajmą trochę czasu i umilą podróż.