Słownik: rozpoznania i skróty z wypisu
AAC: komunikacja wspomagająca i alternatywna #
Obrazki, gesty, tablice, aplikacje, sposoby porozumiewania się, gdy mowa się spóźnia lub nie wystarcza. AAC nie hamuje rozwoju mowy, badania pokazują, że bywa odwrotnie. Dziecko, które może się dogadać, mniej się frustruje.
ADHD: zespół nadpobudliwości z deficytem uwagi #
Trudności z koncentracją, impulsywność i duża ruchliwość. Gdy przeważają trudności z uwagą, a nadmiernej ruchliwości nie ma, mówi się potocznie o ADD (w diagnozie: ADHD z przewagą zaburzeń uwagi). To nie kwestia wychowania. Dobre prowadzenie (terapia, czasem leki, współpraca ze szkołą) zmienia codzienność.
AOP: bezdechy wcześniacze #
Przerwy w oddychaniu, bo ośrodek oddechowy jeszcze dojrzewa. Na oddziale monitor pilnuje, a czasem pomaga kofeina (tak, kofeina). Zwykle mijają, gdy dziecko zbliża się do terminu porodu.
Więcej:
Nawracające przerwy w oddychaniu. Występują częściej u wcześniaków niż u dzieci donoszonych, z racji niedojrzałości ośrodkowego układu nerwowego tych pierwszych. Przerwa w oddechu dłuższa niż 20 sekund albo z sinieniem: dzwoń 112 (rozdział 6).
ASD (serce): ubytek przegrody międzyprzedsionkowej #
Otwór w przegrodzie między przedsionkami serca. Małe ubytki często zamykają się same i wymagają tylko kontroli u kardiologa. UWAGA: w opinii psychologicznej ASD znaczy co innego (spektrum autyzmu), patrz niżej.
ASD: spektrum autyzmu #
Inny sposób odbierania świata, komunikacji i budowania relacji. Diagnoza opisuje potrzeby dziecka, nie zmienia tego, kim jest. Otwiera drogę do dopasowanej terapii i wsparcia w przedszkolu/szkole.
BPD: dysplazja oskrzelowo-płucna #
Płuca wcześniaka potrzebują więcej czasu, by dojrzeć. Czasem oznacza to tlen domowy albo częstsze infekcje w pierwszych latach. Zwykle z wiekiem jest coraz lepiej, płuca rosną razem z dzieckiem.
CPAP: wsparcie oddechu stałym ciśnieniem #
Maszyna delikatnie „dopycha” powietrze przez nosek, żeby pęcherzyki płucne się nie zapadały. Dziecko oddycha samo: CPAP tylko pomaga. Częsty etap między respiratorem a samodzielnym oddychaniem.
CRP: białko C-reaktywne #
Wskaźnik stanu zapalnego we krwi. Rośnie przy infekcji, spada przy zdrowieniu. Lekarze oceniają go w kolejnych badaniach, porównując wyniki. Jedno wysokie CRP to sygnał do sprawdzenia, nie diagnoza.
EEG: elektroencefalografia #
Zapis czynności elektrycznej mózgu (czujniki na głowie, bez bólu). Robione np. przy podejrzeniu drgawek. Wynik zawsze interpretuje neurolog. Łączy zapis z tym, co widzi w badaniu dziecka i co wie o jego objawach.
FAS: płodowy zespół alkoholowy #
Skutki ekspozycji na alkohol w ciąży, które wpływają na rozwój i zachowanie. Diagnoza pozwala dobrać właściwą terapię i wsparcie (także w szkole). Dziecko z FAS potrzebuje stałości i cierpliwości, nie surowości.
fototerapia: naświetlanie przy żółtaczce #
Niebieskie światło pomaga rozłożyć bilirubinę (barwnik powodujący żółtaczkę noworodków). Dziecko „opala się” w okularkach, bezpieczne, powszechne, zwykle wystarcza kilka dni.
GERD: refluks żołądkowo-przełykowy #
Cofanie się pokarmu z żołądka do przełyku. U niemowląt częste i zwykle mija; „choroba refluksowa” to ten mocniejszy wariant, z bólem, ulewaniem, słabym przybieraniem. Pomagają pozycje po karmieniu, czasem leki.
Hbd: tydzień ciąży (wiek płodowy) #
Na wypisie np. „ur. w 31 Hbd” = urodzone w 31. tygodniu ciąży. Od tego liczy się wiek korygowany, według którego ocenia się rozwój wcześniaka (aplikacja Mapa Marzeń liczy go automatycznie, rozdział 14).
hipertonia: wzmożone napięcie mięśniowe #
Mięśnie nadmiernie napięte, ciało „sztywne” lub wyginające się w łuk. Wymaga oceny neurologa i fizjoterapii. Im wcześniej zaczęta rehabilitacja, tym lepsze efekty, mózg malucha jest bardzo plastyczny.
hipotonia: obniżone napięcie mięśniowe #
Mięśnie wiotkie, dziecko może później siadać czy chodzić. Częsty wpis u wcześniaków. Rehabilitacja i ćwiczenia w domu pomagają dziecku nadrabiać, a tempo jest u każdego dziecka inne.
IPET: indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny #
Plan wsparcia dziecka w przedszkolu albo szkole, przygotowywany po dostarczeniu orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. O termin zapytaj w placówce. Masz prawo współtworzyć go i pytać o realizację, to nie jest dokument „do szuflady”.
IVH: krwawienie dokomorowe #
Krwawienie do komór mózgu, częste u wcześniaków. Ma stopnie I–IV: I i II często nie zostawiają śladu, III i IV wymagają uważnej obserwacji neurologicznej. Stopień na wypisie to informacja dla lekarzy, nie wyrok, pytaj o plan kontroli.
Więcej:
Częstość występowania krwawień jest odwrotnie proporcjonalna do wieku płodowego, największa jest u noworodków najbardziej niedojrzałych. Ryzyko wystąpienia krwawienia jest największe w ciągu pierwszych dni życia. Krwawienia bardziej rozległe, III i IV stopień, mogą powodować poszerzanie komór mózgu i może być konieczne specjalistyczne leczenie, a z całą pewnością konieczny będzie stały nadzór nad rozwojem dziecka.
Dotyczą przede wszystkim skrajnych wcześniaków z bardzo niską masą ciała. Najczęściej są to krwawienia do komór mózgu. Objawami krwawienia, o ile w ogóle się pojawiają, są najczęściej apatia, bezdechy, zmniejszone napięcie mięśniowe, drgawki. Rokowania zależą od masywności krwawienia.
kariotyp / WES: badania genetyczne #
Kariotyp ogląda chromosomy „z lotu ptaka”, WES czyta geny litera po literze. Szukają przyczyny trudności: wynik może otworzyć drzwi do celowanej opieki. Czas oczekiwania bywa długi (tygodnie–miesiące); to normalne.
MPD: mózgowe porażenie dziecięce #
Grupa trwałych zaburzeń ruchu i postawy, które wynikają z uszkodzenia rozwijającego się mózgu. Samo uszkodzenie się nie pogłębia, ale jego skutki zmieniają się, gdy dziecko rośnie. Nasilenie bywa różne: od ledwie zauważalnych trudności po znaczne. Każde dziecko z MPD jest inne. Kluczem jest wczesna, regularna rehabilitacja i zespół, który zna dziecko.
Na co zwrócić uwagę w pierwszym roku życia?
Wczesne objawy mogą być subtelne, dlatego warto skonsultować się z neurologiem dziecięcym, jeśli u malucha występują niepokojące sygnały.
- Zaburzenia napięcia mięśniowego. Dziecko jest nienaturalnie sztywne (pręży się, odgina głowę mocno do tyłu) albo przeciwnie – bardzo wiotkie i „przelewa się przez ręce”.
- Wyraźna asymetria. Maluch używa głównie jednej strony ciała, układa się stale w literę „C” lub zaciska piąstkę tylko w jednej dłoni (po 3. miesiącu życia).
- Trudności z kontrolą głowy i tułowia. Brak stabilnego utrzymywania główki po 3.–4. miesiącu życia oraz brak prób podpierania się na przedramionach w leżeniu na brzuchu.
- Nieprawidłowe ułożenie nóg. Krzyżowanie nóżek (tzw. objaw nożycowy) podczas podnoszenia dziecka pod pachy lub stale obciągnięte palce stóp.
- Problemy z karmieniem. Uporczywe trudności ze ssaniem, połykaniem oraz częste krztuszenie się pokarmem.
MRI: rezonans magnetyczny #
Dokładne zdjęcia mózgu bez promieniowania. U maluchów robione we śnie (czasem w znieczuleniu), bo trzeba leżeć nieruchomo. Wynik zawsze omawiaj z neurologiem, pojedyncze zdania z opisu bywają mylące.
NDT-Bobath: metoda rehabilitacji neurorozwojowej #
Fizjoterapia, w której terapeuta „podpowiada” ciału dziecka prawidłowe wzorce ruchu podczas codziennych aktywności. Rodzic uczy się noszenia, przewijania i zabawy wspierających rozwój.
NEC: martwicze zapalenie jelit #
Poważne zapalenie jelit u noworodków, leczone na oddziale: antybiotyki, przerwa w karmieniu przez przewód pokarmowy, żeby jelita mogły się goić (dziecko dostaje wtedy żywienie dożylne), czasem operacja. Jeśli jest na wypisie, pytaj o zalecenia żywieniowe i o to, na co zwracać uwagę w domu.
Więcej:
Jest to zespół objawów związanych z występowaniem zmian niedokrwienno-martwiczych, które są zlokalizowane głównie w obrębie jelita cienkiego. W przebiegu choroby pojawiają się wzdęcia brzucha, nietolerancja pokarmowa, tkliwość powłok brzusznych, zalegania treści pokarmowej, wymioty, zaleganie mas kałowych, brak perystaltyki, widoczne wzdęcie jelit przez powłoki brzuszne. NEC to nie wyrok. Nie każde martwicze zapalenie jelit wymaga leczenia operacyjnego. Często wystarcza przerwa w karmieniu, także przez sondę, i podanie odpowiednich leków.
niedokrwistość #
- Co to: Przyczyną jest zbyt mała liczba czerwonych krwinek, spowodowana przez niedobór erytropoetyny, hormonu stymulującego ich wytwarzanie. Natomiast niedobór żelaza spowodowany jest krótszym okresem trwania ciąży u wcześniaków, co skutkuje mniejszymi magazynami żelaza u dziecka.
- Co to znaczy na dziś: Wcześniak rodzi się z mniejszymi zapasami żelaza, dlatego lekarz może zalecić żelazo w kroplach. Podawaj je tak długo, jak zalecił lekarz, i nie odstawiaj bez pytania. Lekarz sprawdzi w kolejnych badaniach krwi, czy Twoje dziecko ma dość żelaza i czerwonych krwinek.
- O co pytać: Czy moje dziecko potrzebuje żelaza i do kiedy mam je podawać? Czy dawka zmieni się, gdy dziecko urośnie? Kiedy zrobimy kolejną morfologię krwi?
OKS: orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego #
Dokument z poradni psychologiczno-pedagogicznej dający dziecku wsparcie w przedszkolu/szkole: IPET (indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny, patrz hasło IPET), nauczyciela wspomagającego, dostosowania. To INNY dokument niż orzeczenie o niepełnosprawności, warto mieć oba.
padaczka: nawracające napady #
Napady to „burza elektryczna” w mózgu, nie zawsze wyglądają jak drgawki (bywają zapatrzenia, „wyłączenia”). Nagrywaj niepokojące epizody telefonem, dla neurologa to bezcenne. Dobrze dobrane leki u większości dzieci opanowują napady.
PDA: przetrwały przewód tętniczy #
Naczynie, które u płodu łączy dwie tętnice, a po urodzeniu powinno się zamknąć. U wcześniaków bywa, że pozostaje otwarte. Często zamyka się samo; czasem potrzebne są leki lub zabieg. Kardiolog prowadzi to planowo.
Więcej:
Przewód ten jest naczyniem, które w życiu płodowym łączy aortę i pień płucny. Zwykle zaczyna się zamykać w ciągu kilkunastu godzin po urodzeniu. Jeśli przewód się nie zamknie, część krwi z aorty wraca do płuc. Wtedy mogą pojawić się trudności z oddychaniem, bezdechy, szybkie bicie serca, szmer nad sercem, a nawet niewydolność krążenia.
PEG: gastrostomia odżywcza #
Cienka rurka wprowadzona przez skórę brzucha do żołądka. Podaje się przez nią jedzenie, gdy karmienie ustami długo nie wystarcza. Daje dziecku siły na rozwój, a rodzinie spokój, i nie wyklucza jedzenia buzią, gdy stanie się bezpieczne.
PPP: poradnia psychologiczno-pedagogiczna #
Rejonowa, bezpłatna, bez skierowania. Diagnozuje, wydaje opinie (np. WWR) i orzeczenia edukacyjne (np. o potrzebie kształcenia specjalnego). Kolejki bywają długie: zapisuj się wcześnie.
PVL: leukomalacja okołokomorowa #
Zmiany w istocie białej mózgu, widoczne w USG lub rezonansie. To wskazanie do wczesnej rehabilitacji i uważnej obserwacji rozwoju ruchu, a wcześnie zaczęta terapia naprawdę robi różnicę.
Więcej:
Stopień niedoborów rozwojowych w późniejszym życiu wcześniaka zależy od rozległości zmian leukomalacyjnych, drobne zmiany mogą nie dawać żadnych deficytów. Zaburzenia intelektualne są rzadszą konsekwencją leukomalacji okołokomorowej niż zaburzenia ruchowe.
RDS: zespół zaburzeń oddychania #
Niedojrzałe płuca tuż po urodzeniu potrzebowały wsparcia: surfaktantu (lek podawany do płuc, dzięki któremu pęcherzyki płucne się nie sklejają), CPAP (aparat, który przez nos podaje powietrze pod stałym, delikatnym ciśnieniem; dziecko oddycha samo), czasem respiratora. To jedna z najczęstszych rzeczy na wypisie wcześniaka, opisuje start, nie przyszłość.
Więcej:
Jego przyczyną zwykle jest niedobór surfaktantu, substancji, która odpowiada za sprawność pęcherzyków płucnych (zapobiega ich sklejaniu się, a dalej niedotlenieniu i martwicy). Objawy zespołu zaburzeń oddychania pojawiają się zaraz po przyjściu wcześniaka na świat. Dziecko ma problem ze „złapaniem” normalnego oddechu: postękuje, widać, że wkłada wielki wysiłek w to, by oddychać (zauważalne jest poruszanie skrzydełkami nosa, używanie dodatkowych mięśni oddechowych), oddech dziecka jest przyśpieszony (powyżej 60 oddechów na minutę), pojawia się sinica. Bardzo często nie dochodzi do tego etapu, bo dziecko od urodzenia dostaje wsparcie oddechu, najczęściej CPAP. To opis z oddziału tuż po urodzeniu. W domu kieruj się listami z rozdziału 6.
ROP: retinopatia wcześniaków #
Zmiany w siatkówce oka związane z wcześniactwem. Dlatego wcześniaki mają badane dno oka. Wiele przypadków cofa się samoistnie; część wymaga leczenia, na przykład metodą laserową. Najważniejsze: nie przegapić terminów kontroli okulistycznych.
Więcej:
Jest to choroba naczyń krwionośnych siatkówki oka. U wcześniaka naczynia siatkówki nie zdążyły się w pełni rozwinąć i dalej mogą rosnąć nieprawidłowo. Ryzyko jest tym większe, im wcześniej dziecko się urodziło; zwiększa je też tlenoterapia. Niewyleczona może doprowadzić do upośledzenia widzenia i ślepoty. W wielu przypadkach zmiany cofają się samoistnie.
sepsa (posocznica) #
- Co to: Groźny dla życia stan, w którym organizm bardzo gwałtownie reaguje na zakażenie. Najczęściej wywołują go bakterie, rzadziej wirusy albo grzyby.
- Co to znaczy na dziś: Jeśli sepsa jest w wypisie, dziecko przeszło ją na oddziale i tam było leczone. W domu pamiętaj, że u noworodka i wcześniaka infekcja może dać spadek temperatury zamiast gorączki. Temperatura poniżej 36,0 °C u dziecka chłodnego, bladego, sennego albo słabo ssącego to powód do pilnej wizyty (rozdział 6).
- O co pytać: Czy po sepsie dziecko potrzebuje dodatkowych kontroli albo badań? Na co mam zwracać uwagę w domu? Kiedy mamy przyjść wcześniej albo zadzwonić?
SGA / hipotrofia: za małe do wieku ciążowego #
Dziecko urodziło się mniejsze, niż wynikałoby z tygodnia ciąży. Wymaga uważnego monitorowania wzrastania i żywienia.
SI: integracja sensoryczna #
Terapia (wygląda jak mądra zabawa: huśtawki, tory przeszkód), która pomaga mózgowi lepiej porządkować bodźce, dotyk, ruch, dźwięki. Częsta pierwsza terapia przy nadwrażliwości i trudnościach ruchowych.
sonda: karmienie przez zgłębnik #
Cienka rurka przez nos lub buzię do żołądka, dla dziecka, które jeszcze nie umie ssać lub szybko się męczy. To pomost, nie wyrok: większość dzieci przechodzi z sondy na butelkę/pierś.
SpO₂: saturacja #
Ile tlenu niesie krew (w %). Czujnik to świecąca opaska na stópce. U noworodków zwykle celuje się w 90–95%. Pojedyncze spadki na monitorze nie muszą nic znaczyć, patrz na trend, nie na jeden pik.
surfaktant: substancja dojrzewająca płuca #
Naturalna „smarująca” substancja, dzięki której pęcherzyki płucne się nie sklejają. Wcześniakom podaje się ją do płuc tuż po urodzeniu, to jedno z największych osiągnięć neonatologii.
TUS: trening umiejętności społecznych #
Zajęcia grupowe, na których dzieci ćwiczą to, co społecznie trudne: czekanie na swoją kolej, przegrywanie, rozmowę, współpracę. Bezpieczna „siłownia” relacji.
USG pc: USG przezciemiączkowe #
Bezbolesne badanie mózgu przez ciemiączko, standard u wcześniaków. Pozwala wcześnie zobaczyć np. krwawienie do komór mózgu (IVH) czy zmiany w istocie białej mózgu (PVL) i zaplanować wsparcie. Samo badanie niczym nie grozi i można je powtarzać.
Vojta: metoda odruchowej lokomocji #
Fizjoterapia oparta na uciskaniu punktów, które uruchamiają wrodzone wzorce ruchu. Dziecko często płacze przy ćwiczeniach. Pytaj terapeutę o wszystko, co Cię niepokoi, także o ten płacz.
wodogłowie: poszerzenie komór mózgu #
Nadmiar płynu w komorach mózgu, czasem po IVH. Bywa, że wystarczy obserwacja; czasem zakłada się zastawkę, która odprowadza płyn. Dziecko z zastawką może prowadzić zwykłe życie. Poznaj objawy jej niedrożności i ustal z lekarzem, dokąd wtedy jechać.
WWR: wczesne wspomaganie rozwoju #
Bezpłatne zajęcia terapeutyczne (zwykle 4–8 h/mies.) od wykrycia trudności do rozpoczęcia szkoły. Podstawą jest OPINIA z poradni psychologiczno-pedagogicznej. Jak złożyć wniosek: rozdział 10.
zaburzenia termoregulacji #
- Co to: Charakterystyczne dla wcześniaków trudności z utrzymaniem stałej ciepłoty ciała. Ich przyczynę stanowią:
- wzmożona utrata ciepła,
- mała ilość tkanki tłuszczowej białej i brązowej,
- wysoki wskaźnik powierzchni do masy ciała,
- mniejsza zdolność wytwarzania ciepła.
- Co to znaczy na dziś: Wyziębienie powoduje skurcz naczyń, ogranicza przenikanie krwi przez tkanki, powoduje zakwaszenie organizmu oraz wpływa na zahamowanie wytwarzania i wydzielania surfaktantu w płucach.
- O co pytać: Jak ciepło ubierać dziecko w domu i na spacer? Przy jakiej temperaturze ciała mam od razu dzwonić? Do kiedy dziecko może mieć kłopot z utrzymaniem ciepła? Temperatura poniżej 36,0 °C w domu: rozdział 6.2.
zaburzenie rozwoju psychoruchowego #
- Co to: Dziecko zdobywa nowe umiejętności później, niż podają orientacyjne zakresy, albo nierówno: jedne na czas, inne później. Chodzi o ruch (główka, siadanie, chodzenie) i o to, co dzieje się w głowie: mowę, zabawę, kontakt z ludźmi. U wcześniaka ocenia się to według wieku korygowanego (rozdział 5.4).
- Co to znaczy na dziś: Dziecko osiąga część umiejętności (ruch, mowa, zabawa) później, niż oczekuje się w jego wieku korygowanym. Ocenę i plan wsparcia ustala lekarz razem z fizjoterapeutą albo psychologiem.
- O co pytać: Jakie umiejętności są teraz przed moim dzieckiem, licząc wiek korygowany? Czy potrzebujemy skierowania do neurologa albo fizjoterapeuty? Co możemy robić w domu, żeby wspierać rozwój?
zachłystowe zapalenie płuc #
- Co to: Jest wynikiem zachłyśnięcia się płynem owodniowym lub pokarmem u wcześniaków, u których odruch kaszlowy jest upośledzony.
- Co to znaczy na dziś: Jeśli to rozpoznanie jest w wypisie, patrz w domu uważnie na karmienie. Powiedz lekarzowi, jeśli dziecko przy jedzeniu często się krztusi, robi przerwy na złapanie oddechu albo karmienie bardzo się wydłuża. Jeśli przy jedzeniu sinieje wokół ust albo przestaje oddychać, dzwoń 112 (rozdział 6). Co robić przy zakrztuszeniu: rozdział 9.8.
- O co pytać: Jak mam karmić, żeby dziecko mniej się krztusiło? Na co przy karmieniu mam zwracać uwagę? Czy dziecko potrzebuje kontroli płuc po wypisie?
zapalenie mózgu #
- Co to: U noworodków jedną z przyczyn jest wirus opryszczki.
- Co to znaczy na dziś: Po wypisie ważne są kontrole, które zalecił oddział, i uważna obserwacja rozwoju dziecka. Jeśli lekarz zalecił lek przeciwwirusowy do domu, podawaj go tak długo, jak zalecił, i nie odstawiaj bez pytania. Osoba z opryszczką odwiedza dziecko dopiero po wyzdrowieniu, a dziecka nikt nie całuje w twarz ani w rączki (rozdział 7.4).
- O co pytać: Jakie kontrole i badania są przed nami i kto na nie kieruje? Czy potrzebujemy skierowania do neurologa albo fizjoterapeuty? Na co mamy zwracać uwagę do następnej wizyty?
zapalenie opon mózgowych #
- Co to: Zapalenie opon, czyli błon, które otaczają mózg i rdzeń kręgowy.
- Co to znaczy na dziś: To stan nagły: leczy się go w szpitalu, antybiotykami albo lekami przeciwwirusowymi, zależnie od przyczyny.
- O co pytać: Jakie kontrole są przed nami i kto na nie kieruje? Czy potrzebujemy skierowania do okulisty, neurologa, fizjoterapeuty albo audiologa? Kiedy mamy przyjść wcześniej albo zadzwonić?
zapalenie płuc #
- Co to: Zakażenie płuc wywołane przez wirusy, bakterie albo grzyby. Najczęstszą przyczyną wirusową jest wirus RS.
- Co to znaczy na dziś: Może utrudniać oddychanie i wymagać leczenia w szpitalu. U wcześniaka infekcje dróg oddechowych to główny powód powrotów do szpitala (rozdział 7.4).
- O co pytać: Czy dziecko kwalifikuje się do ochrony przed RSV w tym sezonie? Jak chronić dziecko przed infekcjami w pierwszej zimie? Kiedy mamy przyjść wcześniej albo zadzwonić?